Armaghane Danesh

fa آینده‌پژوهی توسعه هوش مصنوعی در نظام سلامت ایران (۱۳۹۵–۱۴۰۴): تحلیل روندها، سناریوهای محتمل و ارائه راهکارهای سیاستی Future study of the development of artificial intelligence in the Iranian health system (2016–2025): Analyzing trends, possible scenarios, and providing policy solutions عمومى General پژوهشي Research زمینه و هدف: هوش مصنوعی (Artificial Intelligence) به عنوان یکی از فناوری‌های پیشرفته، پتانسیل بالایی برای تحول در نظام سلامت دارد. با این حال، توسعه هوش مصنوعی در نظام سلامت ایران با چالش‌های متعددی مواجه است که نیازمند برنامه‌ریزی استراتژیک مبتنی بر آینده‌پژوهی می‌باشد. بنابراین هدف این مطالعه، آینده‌پژوهی توسعه هوش مصنوعی در نظام سلامت ایران از طریق تحلیل روندها، طراحی سناریوهای محتمل و ارائه راهکارهای سیاستی است. روش‌ بررسی: این مطالعه با رویکرد آینده‌پژوهی و به‌صورت ترکیبی (آمیخته) در سه فاز اجرا شد. در فاز اول، با استفاده از تحلیل روند، شواهد، اسناد و مقالات علمی منتشرشده بین سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۴ بررسی و روندهای کلیدی شناسایی شد. همچنین در این مرحله، ۲۹ مستند و مقاله به‌صورت نظام‌مند شناسایی و وارد فرایند تحلیل گردید. در فاز دوم، از روش دلفی سه‌مرحله‌ای با مشارکت ۱۲ خبره در حوزه‌های مرتبط استفاده شد و تحلیل تأثیرات متقابل عوامل و طراحی چهار سناریو محتمل توسعه هوش مصنوعی تا سال 1410 انجام شد. در فاز سوم، سناریوها از منظر اعتبار محتوایی، سازه‌ای و پیش‌بینی بررسی و برای تدوین سیاست‌ها، از روش تحلیل چندمعیاره با معیارهای امکان‌پذیری، اثربخشی، پذیرش اجتماعی و هزینه بهره گرفته شد. صحت‌سنجی نهایی راهکارها نیز در کارگاه تخصصی با مشارکت سیاست‌گذاران کلیدی انجام شد. یافته‌ها: تحلیل روندها نشان داد که توسعه هوش مصنوعی در نظام سلامت ایران به‌صورت تدریجی و لایه‌لایه در حال شکل‌گیری است، از آموزش مجازی و اقدامات فناورانه اولیه تا ایجاد نهادهای تخصصی، تنظیم‌گری اخلاقی و تصویب اسناد کلان در سال‌های اخیر. با این حال، چالش‌هایی مانند ضعف زیرساخت داده، پراکندگی نهادی، کمبود نیروی انسانی متخصص و ناهماهنگی سیاستی همچنان پابرجاست. در فاز دلفی، ۲۸ عامل کلیدی در پنج دسته اصلی (فناورانه، اقتصادی، حقوقی-اخلاقی، اجتماعی-فرهنگی و مدیریتی) شناسایی شد که از میان آن‌ها، ۱۴ روند به‌عنوان عوامل کلیدی انتخاب گردید. همچنین، سناریوهای طراحی‌شده شامل چهار مسیر محتمل تحت عناوین «شکوفایی هوشمند»، «پیشرفت تدریجی»، «بازتعریف سلامت» و «فرصت‌های از دست‌رفته» بودند که هرکدام بر اساس ترکیبی از سیاست‌گذاری، منابع، پذیرش کاربران، زیرساخت فناوری و سطح پیاده‌سازی، ابعاد مختلف آینده را ترسیم می‌کنند. نتیجه‌گیری: یافته‌های مطالعه نشان می‌دهد که توسعه موفق هوش مصنوعی در نظام سلامت ایران مستلزم رویکردی یکپارچه، سیاست‌گذاری بلندمدت، سرمایه‌گذاری هدفمند، ارتقاء سطح آمادگی دیجیتال و توانمندسازی منابع انسانی است. استفاده از سناریوهای طراحی‌شده می‌تواند به تصمیم‌سازان در شکل‌دهی به آینده‌ای هوشمند و پایدار در حوزه سلامت کشور کمک نماید. Background & aim: Artificial Intelligence (AI) as one of the advanced technologies has a high potential for transformation in the health system. However, the development of AI in the Iranian health system faces several challenges that require strategic planning based on futures studies. Therefore, the purpose of this study is to study the futures of AI development in the Iranian health system through analyzing trends, designing possible scenarios, and providing policy solutions. Methods: This study was conducted with a futures study approach and a mixed method in three phases. In the first phase, using trend analysis, evidence, documents, and scientific articles published between 2016 and 2025 were reviewed and key trends were identified. Also, at this stage, 29 documents and articles were systematically identified and entered into the analysis process. In the second phase, a three-stage Delphi method was used with the participation of 12 experts in related fields, and an analysis of the mutual effects of factors and the design of four possible scenarios for the development of artificial intelligence until 1410 were carried out. In the third phase, the scenarios were examined from the perspective of content, structural and predictive validity, and a multi-criteria analysis method with feasibility, effectiveness, social acceptance and cost criteria was used to formulate policies. The final validation of the solutions was also carried out in a specialized workshop with the participation of key policymakers. Results: Analysis of trends showed that the development of artificial intelligence in the Iranian health system is taking shape gradually and in layers, from virtual education and initial technological measures to the establishment of specialized institutions, ethical regulation and the approval of macro-documents in recent years. However, challenges such as weak data infrastructure, institutional fragmentation, lack of specialized human resources and policy incoherence still persist. In the Delphi phase, 28 key factors were identified in five main categories (technological, economic, legal-ethical, socio-cultural, and managerial), from which 14 trends were selected as key factors. Also, the designed scenarios included four possible paths under the titles of “smart prosperity”, “gradual progress”, “redefining health”, and “missed opportunities”, each of which outlines different dimensions of the future based on a combination of policymaking, resources, user acceptance, technology infrastructure, and level of implementation. Conclusion: The study findings show that the successful development of AI in the Iranian health system requires an integrated approach, long-term policymaking, targeted investment, improving the level of digital readiness, and empowering human resources. Using the designed scenarios can help decision-makers shape a smart and sustainable future in the country’s health sector. آینده‌پژوهی، هوش مصنوعی، نظام سلامت، سناریونویسی، ایران، تحلیل روند، دلفی، تحلیل تأثیرات متقابل Futures Studies, Artificial Intelligence, Health System, Scenario Writing, Iran, Trend Analysis, Delphi, Interaction Analysis 0 0 http://armaghanj.yums.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-2781-1&slc_lang=fa&sid=1 Cirruse Salehnasab سیروس صالح نسب cirruse.salehnasab@gmail.com 100319475328460032939 100319475328460032939 No Mohammadsaeed Mirzaee محمدسعید میرزایی Saeedmirzaee75@gmail.com 100319475328460032940 100319475328460032940 No Maryam Seyed-Nezhad مریم سیدنژاد maryam.seyyednezhad@gmail.com 100319475328460032941 100319475328460032941 No Mohammad Mradi-Joo محمد مرادی جو moradijoo@gmail.com 100319475328460032942 100319475328460032942 Yes